Hangi duvar yıkılmaz sorular doğruysa?

 Soru işaretinin bendeki mahiyeti tüm diğer noktalamalardan ve taşıdıkları nitelikten daha fazla öneme sahip olagelmiştir. Soru işareti ne virgül gibi kısmi olarak uysal/vasıfsız bir işlevi, ne de nokta gibi geldiği cümleyi bitiren otoriterliği vardır. Kendisini tam kararında tüm bunların tetikleyicisi yükmündedir. Herhangi bir merak unsurunu gidermede yardım ettiği kadar, bir hareketi/fiili anlamlandırma gereksinimi veya karşındakinin tüm varlığını tek temelde yargılama gücü gibi vasıfları vardır. Bu yüzdendir soruları önemseyişim tüm diğer noktalamalardan. Fransız Voltaire de, "..kanaatinizi cevaplara değil, sorulara bakarak verin." demiştir. Bende de filmde birinin bir sorusu, sonrasında atılacak en afili tiradı bile aşacak potansiyele sahiptir. Bu bazen çok basit düzeyde olabildiği gibi, karşındakinin tüm hissiyatını/düşüncesini kusmasına sebebiyet verecek rahatsızlık verici mahiyette de olabilir. An gelir o sorulan sorunun işareti yönetmenin attığı bir çengel misali boğazımıza dolanır, ne yapsak çıkmaz, takmıştır bizi bir kez oltasına, bırakmaz. An gelir hayatınızda kendimize karşı uyguladığımız sıkı oto-sansürün getirisi olarak bir kumbara misali biriken tüm yaşam duyumsamalarımızı, deneyimlerinizi bir anda döküp boşaltma zorunluluyla bizi karşı karşıya bırakır. Ve bazen Virginia Woolf'un "tek bir kelime yeter, peki ya insan o kelimeyi bulamazsa?" diyerek tanımladığı o 'tek kelimenin' ulaşılamaz, zor, dayanılmaz ağırlığının bilincinde olan fakat yine de bu 'tek kelime'yi aramaktan geri kalmayıp buna talepkar** bir şekilde bir soruda bulabilir kendini. Ve an gelir, bir soru işareti yapılan ters bir fiilin gerekçesini ararken sorulan "niçin" sorusu olarak zihnin boş duvarlarında yankı yaratır. Tüm bunlara sebebiyet verdiğindendir belki soru işaretinin sihri, ve belki de bundandır diğer tüm noktalamalardan daha fazla önemseyişim.



Kosmos-Reha Erdem
"- Ben çalışmaya çoktan yüz çevirdim. Yüreğim verdiğim emeğin karşılığı bir şey ummasın diye yüz çevirdim. Çünkü bütün emeğinden ve emek çeken yüreğinin çabalamasından insana ne fayda var ?

Masumiyet-Zeki Demirkubuz
(*Hayatımda beni bu kadar çarpan, bende çok ayrı bir yeri olan ve her izleyişimde yutkunmakta zorlandığım tek sahne) 

"Kız niye sakat abi?" 

Tabutta Rövaşata-Derviş Zaim
(*Tek bir an, insanlığımızdan utanmamızı sağlayabilir)

"Çıkma ekmek var mı?"

Üç maymun-Nuri Bilge Ceylan

"Bayram ha burada kahvede yatmışsın, ha orada yatmışsın. Ne fark eder ki? Önümüz kış Bayram, kahve geceleri buz gibi olur. Orada kalorifer var, sıcacık. Üç öğün yemek var. Daha gençsin Bayram ya. Çıktığında hiç olmazsa elinde toplu bir paran olur. Kendi işini kurarsın. Kahve açarsın bir tane. Ha? Bayram. Ne diyorsun?"

Taste of Cherry-Abbas Khirastemi
 (*İntiharı çoktan kafasında bitirmiş ve 'Ölmeye yatmış' bir adamın bir mezar(cıy)a ihtiyacı ve bu yolu daha önce denemiş biriyle karşılaşması) 

"Sabah uyandığınızda hiç gökyüzüne baktınız mı? Şafakta güneşin doğuşunu görmek, istemez misiniz? Gün batımında, güneşin kırmızısını ve sarısını, artık daha fazla görmek istemiyor musunuz? Siz Ay’ı gördünüz mü? Yıldızları görmeyi istemez misiniz? Dolunaylı geceyi, yeniden görmeyi istemez misiniz? Gözlerinizi kapatmak mı istiyorsunuz? Bir kez daha ırmaktan su içmeyi istemez misin ya da yüzünü yıkamak istemez misin bu suyla? Tüm bunlardan vazgeçmek mi istiyorsunuz? Her şeyi bırakmak mı istiyorsunuz? Kirazların lezzetini bırakmak mı istiyorsun?"

Ağır Roman-Mustafa Altıoklar

"Her hayatın bir ağırlığı var koçum, seninki kaça tartıyor?"

Spring, Summer, Fall, Winter and Spring-Kim Ki Duk
(*İmanının gülleriyle, şehvetinin dikenleri arasında kalmış bir rahip, yanlış bir tercih ve yaşlı rahipten bilgelik dolu söz)

"Cismani dünyanın böyle olduğunu bilmiyor muydun?"

İncendies-Denis Villeneuve
(*Bazen aklın, mantığın, kuralların, matematiğin çaresiz/işlevsiz kaldığı hesapların her zaman tutmadığını gösteren çarpıcı, müthiş sahne.Özellikle bu soru karşısında Jeanne'nin bir soluk çekişi vardır ki beyninizde çığlıkçasına yankılanır, oturduğunuz yeri diken kılar) 

"Jeanne, Bir artı bir, bir eder mi?" 

Kağıt-Sinan Çetin

"-Bir sabah uyandınız ve birileri diyor ki size, sabah kahvaltısında zeytin yemek yasak. Ne olurdu?
+Sabah kahvaltısında zeytin yemeyiz.
-Yanlış, her yasak kendi isyancısını yaratır. Zeytinseverler bir örgüt kurarlardı, üzerinde zeytin dalı amblemi olan bir bayrakları olurdu. Zeytinlere özgürlük diye bir marşları olurdu belki. Şimdi soruyorum size zeytinseverler ayaklanıp dağa çıksa, dağa çıkan mı suçlu, yoksa zeytini yasaklayanlar mı?"

The Hours-Stephen Daldry
(*Alejandro İnarrituvari kesişen hayatlar filmi ve Virginia Woolf'un Mrs. Dalloway kitabının yazılış sürecinde çektiği sancılar)

"Kitabında birinin ölmesi gerektiğini söylemişsin. Neden birinin ölmesi gerekiyor?"

Land and Freedom-Ken Loach 
(*Hayatta 'keşke'lerin çoğalıp bir ok misali beyne hucüm ettiği zaman insanda doğal refleksmişçesine 'belki'ler hemen karşı önlem alır. Ve umut..İnsanoğlunun en büyük afyonu)

"Burada Aragon cephesinde elimizdekileri tutuyoruz, evet ama belki biraz daha iyi silahlarımız olsaydı, belki.. Kim bilir, belki bir gün bir grup Rus tankı tepenin arkasından çıkagelir. Biraz umut ha?" 

Uzak ihtimal-Mahmut Fazil Coskun&Tarık Tufan

(*Hayatın kendilerine farklı uç noktalarda yer bahşettiği ve birarada olmaları pek de ihtimal dahilinde olmayan 2 insanın bir resim karesinde utanarak, sıkılarak da olsa birlikte olma olanakları)

"Bir resim çekeyim mi abi?"

Bekleme odası-Zeki Demirkubuz

"Kedisine orospu diyen insandan başka ne beklenir ki zaten?"

Dilekler Zamanı-Rolf Schübel
 (*Bende kapanması zor açık yaralar bırakan ve uzun süre etkisinden kurtulamadığım, bizi çevreleyen dış dünyanın yontarak/budayarak ince hale getirdiği ilişki sarmalına bir 'requiem' film.

"O zamanlar neden bana mektup yazmayı bıraktın?"

The Pursiut of happiness- Gabriele Muccino 

"O anda Thomas Jefferson'ı, Bağımsızlık Bildirgesi'ni ve yaşama, özgürlük ve mutluluk arayışı haklarımız konusundaki bölümü düşünmeye başladım. Ve şunu düşündüğümü hatırlıyorum:Arayış kelimesini oraya koymayı nasıl bildi? Mutluluk belki de sadece arayacağımız bir şeydir ve belki de hiçbir zaman sahip olamayacağımız bir şeydir. Her neyse artık, bunu o zaman nasıl bildi?"

Monsieur İbrahim et les fleurs du Coran(İbrahim Bey ve Kuran'ın Çiçekleri)
 Farklı, ilginç ve tartışmaya açık yönleri içinde barındıran 'western' bir İslam yorumu.

"Sizi böylesine mutlu kılan Kur'an'ı ben de okuyabilir miyim?"

Bacheha-Ye Aseman (Cennetin Çocukları)-Majid Majidi 
(Majid Majidi'den küçücük dünyaların kendi içinde yarattığı büyük sırlardan yapma bizi sarmalayan sıcacık bir film)

"Yarışmaya katılıyorum. Kısa mesafe koşusu, yarından sonraki gün. En iyi üçüncü koşucu, bir çift ayakkabı kazanıyor. Niçin üçüncü? Birincilik ve ikincilik ödülleri farklı. Eğer üçüncü bitirirsem, ayakkabıları sana vereceğim. Peki ya eğer üçüncü bitiremezsen?"

This is England-Shane Meadows
(*Avrupa'da bugünlerde revaçta olan yabancı düşmanlığının henüz tomurcuklanma dönemleri)

"İki boktan dünya savaşında, insanlar hayatlarını bunun için kaybettiler. Sadece bunun için. Peki ne uğruna? Bu sayede bayrağımızı yere saplayıp: "Evet, Burası İngiltere...Burası İngiltere ...Burası İngiltere" diyebiliyoruz. Peki ne uğruna? Ne uğruna? Ne için? Tüm kapılarımızı açıp, içeriye doluşmalarını sağlamak için mi?"

Rang-e Khoda(Cennetin Rengi)-Majid Majidi
(Filmde kör bir çocuk yoluyla kullanılan müthiş 'beyaz renk' metaforu.)

"Ellerin niye bu kadar beyaz nine?" 

Die Welle(Dalga)-Dennis Gansel

"Geçen hafta sınıfta sorulan soruyu hatırlıyor musunuz? Ülkemizde diktatörlük olabilir mi? Faşizm işte böyle bir şeydi. Hepimiz kendimizi en iyi zannederiz. Diğerlerden daha iyi. Ve daha da kötüsü bizimle aynı fikirde olmayanları toplumumuzdan dışlarız. Onları incitiriz. Ve daha neler yapabileceğimizi bilmek istemiyorum. Şimdi anladınız mı Dalga ne anlama geliyor?"

Sarhoş Atlar Zamanı-Bahman Ghobadi
(*Hayatın kendilerinden çocuk olma hakkını gaspettiği coğrafyada bir an olsun çocuk olduğunu hatırlayabilmek)

"Hey abi! Bana yeni bir alıştırma kitabı getirir misin?"

The Reader-Stephan Daldry
(*Nazi toplama kampında gardiyan olan kadına sorulan ve kendisinin ebedi suskunluğa gömülüp hiç bir zaman cevap veremedi soru)

"Kapıları neden açmadınız?"

Gemide-Serdar Akar
(*Hayatımda ayrıcalıklı bir yeri olan ve muallakta kaldığım anlarda istemsiz kendime sorduğum ve her daim Erkan Can sesiyle kulağımda çınlayan, hiç bir zaman etkisini kaybetmeyecek soru)

"Nabıcaz be Kamil?"

21 Grams-Alejandro Gonzalez İnarritu
(*Klasikleşmiş Alejandro G. İnarritu puzzle'ı)

”Yine bir 4 yol kavşağında; kopan, birleşen insanlar, paramparça hayatlar, aşklar, duygular. Ölürken 21 gram kaybediliyormuş. Peki hayatta kalanın vicdan azabı kaç bin ton? Küçük kızın gözüne değen bakışlarını ölçecek birim sistemi var mı? Ölürken bile istediği mavi ayakkabıları giyemez mi insan? Hayat devam ediyor mu, yoksa hayatlar hayat devam ederken bitiyor mu? “

Amores Perros-Alejandro Gonzales İnarritu

"Planlarımız ne olacak?" 

The Third Man-Carol Reed

"İtalya’da 30 yıl boyunca Borjiyalar vardı. Yani savaş, kıyım, cinayet… Ama Michelangelo, Leonardo ve Rönesans aynı dönemde var oldular. Oysa İsviçre’de kardeşlik, 500 yıllık demokrasi ve barış vardı. Ama guguklu saat dışında ne yaratabildiler? "

One flew over the cuckoo's nest-Milos Forman

"En azından denedim Goddamnit, denedim değil mi?"

La Haine-Mathieu Kassovitz

"+Polisler sizi dövmek için değil, sizi korumak için sokakta.
-Bizi sizden kim koruyacak? "

The Believer-Henry Bean
(*Nazizmin kendini konumlandırdığı mantık temellerine inmeye çalışılmış, çarpıcı bir film)

"En büyük Yahudi beyinleri ele al -Marx, Freud, Einstein; Komünizm, aile içi cinsellik ve de atom bombası. Bize felaket dışında ne verdiler?"

Noviembre-Achero Mañas
(*Özgür ruhlu ve bağımsız genç oyunculardan oluşan bir tiyatro ekibi ekseninde dönen ve sanatın varolduğu sürece varlığını sürdürecek olan sanatın 'sanat için mi, toplum için mi?' olduğu ve maddiyatın bunun neresinde olduğu sorgulamasını içinde barındıran tadımlık İspanyol filmi)

"Bizi biz yapan her şeyi hiç düşünmeden çöpe atıyoruz. Prensiplerimize ne oldu?"

LOS LUNES AL SOL(Güneşli Pazartesiler)-León de Aranoa
(*Javier Bardem küçük çocuğa yatması için klasikleşmiş Ağustos Böceği ve Karınca hikayesini okur ve..)  

“- Kim yazmış bunu? Aslı böyle değil. Karınca puştun, spekülatörün teki. Niye bazılarının ağustos böceği olarak doğmak zorunda olduğunu söylemiyor?

Gegen die Wand-Fatih Akın
(*Aslında Birol Üner'in varlığıyla başlı başına geçersiz kıldığı soru)

"İntihar etmenin bin türlü yolu varken niye duvara toslamayı seçiyorsun?"

Beynelminel-Sırrı Süreyya Önder

"-Bunlar hangi örgütten? Onlar gevendeler komutanım! Gevende mi? Böyle bir örgüt de mi var?"
-Oğlum, bu vatanı kurtarmak sana mı kaldı lan? La oğlum. Biz çalgıcıyız. Çalgıcıdan
komünist olur mu lan?

Goodbye Lenin-Wolfgang Becker.
(*Doğu Almanya'daki teslimiyet ve ardından hiç vakit kaybetmeden gelen hızlı kapitalizm istilası sürecinde değişime 'direnmek zorunda kalan' bir ailede olanlar)

"Coca Cola sosyalist içkisi mi?"

A Separation-Asghar Farhadi 

"Babası Alzheimer hastası. Onun oğlu olduğunu bile bilmiyor. Senin onun oğlu olduğunun farkında mı?"

Takva-Özer Kızıltan

"E şeyhim, halvete girdi bu sabah. -Halvete mi girdi? 40 gün orada mı yani? Peki ben ne yapacağım şimdi?"

İnvictus-Clint Eastwood
(*Nelson Mandela ve kazanmanın taşlı yolları)

-Durum gerektirdiğinde ben değişemiyorsam bunu başkalarından nasıl isterim?

The Road to Guantanamo-Mat Whitecross
(*Halen insanlığın alnında kara bir leke olarak varlığı sürdüren Guantanamo kampında yaşanan sorgusuz/yargısız infazlar, karartılan hayatları konu edinen ve izledikçe insanın miğdesinde kasılmalara sebebiyet verip öfke patlaması yaşatan acı bir film)

"Burada ne işimiz var?"

Garden State-Zach Braff

"Yapmalıyız değil mi?
- Evet.
+Peki ne yapacağız?"

Donnie Darko-Richard Kelly

"Çatlak bir çocuğunun olması nasıl bir duygu anne?"

Tabutta Rövaşata

Kategorilendirdiğim 3 tür film vardır nazarımda; iyi vakit geçirmelik olanlar, izledikten sonra adamı koltuğa gömenler ve bir de bunun bir tık ötesi olan adamı darmadağın değen ve izledikten sonraki etkisiyle hayatının bir yerinden kendine rol çalan, uzun süre kişiyle yaşayan filmler. Kimileri bir de bunlara "kötü film" olgusu katıyorlar ki ben daha izine rastlayamadım. Bu film tam da söylediğim 3. kategorinin müdavimi. Derviş Zaim, müridine telkin eden mürşit edasıyla bizi karşısına alıp hakikatin parlaklığına dokunmamızı sağlar ve bu bizi çok fena sarsar.

Filmlerin bende yer edinmesinin yegane nedeni; beslendiği kaynak olan hayattan aldığı durumu sanki arada hiç bir araç yokmuş gibi, sinema perdesinin o şeffaf tülünden hayatımıza transfer etmesi. Bundandır Zeki Demirkubuz sinemasına bu müthiş hayranlığım. Bu filmde izlediğiniz ne oyunculuklar, ne mekan, ne de yaşanan olaylar kurmaca bir yapıt havasını size hiç ama hiç sezdirmezler ve gayet olağandır her şey. Yani sanki Ahmet Uğurlu Mahsun karakterini canlandırmamış da, kendisi zaten oymuş gibi oynar rolünü. "Sefil bir adam rolünü oynarken o sefil adam olurum ben" sözünü şiar edinmiştir kendisine. Mahsun, İstanbul'da boğaz köprüsünün nefes kesen o müthiş deniz ve boğaz manzarasının çok uzağında değil, hemen altında başka türlü bir yaşamın var olduğunu gösterir bize. Bunu sezinleyebildiğim kadarıyla Derviş Zaim; arkaplandaki köprü, gemiler, yatlar/katların Mahsun'un çok uzağında, üstünde ve ötesinde olduğunu ve Mahsun'un en azından bunlara bir bakış atabilmek için başını o "kendi yeraltı dünyasından" kaldırıp bakması gerektiğini kamerayı alçaktan/alttan alarak adeta sinema dilinde şiir yazmıştır.

Mahsun hayatını pek de kalabalıklaştırmamıştır. Filmdeki tavuş kuşlarının haberini yapan muhabir kızın söylediği "modern hayat bizi birbirimize daha çok benzeştiriyor" sözü Mahsun gibilerini istisna tutmuştur. Onun yaşantısının devinimi Reisten(Tuncel Kurtiz, ki büyük oyuncu olduğunu burada da göstermiştir) alacağı harçlıkla karnını doyurması, arkadaşlarıyla akşamı edeceği muhabbet ve akşamleyin de kalmak için bir yer bulmasından ibarettir. Mahsun kaybedendir de; arkadaşı, çok sevdiği Sarı'yı kaybetmiştir ve hayatına artık bulduğu ilk parayla aldığı şaraplarla birlikte arkadaşlarıyla gidip Sarı'nın mezarında yaptıkları gravol eklenmiştir.

Mahsun bugünki hayatımızda herkesin sokakta her gün onlarcasına rastladığı ve "şarapçı" yaftasını yapıştırdığı adamlardan biridir. Bulduğu ilk parayla gidip şarap almayı ihmal etmez hiçbir zaman. Ama onun için bu ritüel zevkü sefadan ziyade o acımasız, yırtıcı kış ayazında Sarı'yla aynı kaderi paylaşmaktan kaçarcasına -Bahman Ghobadi'nin Sarhoş Atlar Zamanında'da tanık olduğumuz- içini ısıtmak için aldığı bir sarmalayıcıdır. Mahsun her gece arkadaşları tarafından o ayaza terk edilirken, yapsa da yapmasa da her gün polisin kodese tıkıp bir kamyon dayak attığı, reyisin koruyucu kanatlarının kendisini pek de sarmalamadığı, kahvecinin artık dükkandan def ettiğinde tüm bunların hıncını/öfkesini bir taşa yükleyip atacakken bundan vazgeçip tüm olumsuz fiillere rağmen "ama arkadaşlar iyidir" sözünü etmesi o taşı suratımızda hissettirir.

Ama Mahsun vukuatlıdır, sevdiğinden midir yoksa mecburiyetten midir bilinmez Mahzun'un arabalarla kurduğu çok özel bir bağ vardır. Mahsun Albert Camus'un Sisifos Söyleni'sinde de yer bulan mitolojik karakter Sisifos'la kader ortağıdır adeta.  " Tanrılar Sisifos'u bir kayayı durmamacasına bir dağın tepesine kadar yuvarlayıp çıkarmaya mahkum etmişlerdi; Sisifos kayayı tepeye kadar getirecek, kaya tepeye gelince kendi ağırlığıyla yeniden aşağı düşecekti hep." diye bahseder Camus. Mahsun'un da kaderi özdeştir. Kendisi her gece aynı hatada ısrar edercesine araba tutkusuna ket vuramayıp bir araba alarak İstanbul'un kendisi gibilerine adeta gizli bir yasak koyduğu o caddeleri/sokakları turlarken yüzündeki o tarif edilemez hazda, sevdiğiyle Reis'in teknesinde çıktığı düş yolculuğunda ve en sonunda açlığın imanını gevrettiği ve değer verdiği o tavus kuşunu kesip yemeye hazırlanırken; Sisifos'taki o taşın en tepede tekrar aşağı yuvarlandığına benzer şekilde gizli bir el sanki Mahsun'un mutluluğu önünde engel olarak çıkar karşısına.

Mahzun seviyordur aynı zamanda. Hiç bir zaman göz göze gelme cesaretini, uzaktan attığı bakışlarındaki tedirginliği koruyuşunu, sigaradan her yudumunda külünün birikip düşmeye yüz tutması gibi sevdiğinin gözlerinin önünde yitişinin çaresizliği, belki yanında olsa tek bir kelime edemeyeceğini bilmesine rağmen bir adım atma uğraşının içinde kopan fırtınalarını, kızın düşen sarı fularına yüklediği anlam ve nasıl bir güzellemeyle geri vereceğine dair yaşadığı ürkeklik, yaşadığını tekrar hatırlarcasına sevdiğine görünmeden önce saçını tarayışındaki o naiflik, sevdiğinin kendisinden bir pamuk isteyişinden duyduğu o mutluluğu/heyecanı Mahsun'un acı ve kederle yoğrulmuş o kart yüzünde neşet eden ve belki daha önce kendisin de tanık olmadığı çocukca hazza dönüşü ve bunu yerine getirmek için yaptığı o koşuşturma, bunun için eczaneye gidişi bize bu dünyanın bu güzel abilerin hatrına döndüğünü hatırlatıyor. Ama Mahsun'un aşkı da kaderiyle özdeştir. Mutluluk ihtimali dahi haramdır ona. Sevdiği çok da masum değildir Masum'un, bağımlısı olduğu o eroini elde etmek için vücudunu akbabalara peydahlarken, Mahsun'un tanık olduğunda yaptığı gibi bu hayattaki tüm hıncımızı o masalara, şişelere, sandalyelere yükleyip Mahsun'la birlikte dünyanın o adalet duvarına beraberce fırlatırız adeta. Her ne olursa olsun, sevdiğinin yine krize girdiği bir anda çaresizce Mahsun'a gelip o harika "Mahsun beni Taksim'e götür" repliği yüreğimizdeki yangına soğuk duş etkisi yapar ve boyun eğer sünger çekeriz yine Mahsun'la birlikte geçmişe. Ama bunun yükü de iyiden iyiye ağırlığını hissettirir artık göz pınarlarımızda, taşınamaz olur bizim için bu yük ve nihayet Taksim'de o beklenti anında istemsizce, kendimizden gizler gibi tutamaz bırakıveriririz gözyaşlarımızı.

Filmin ismi bana göre filmin bütününü fazlaca belirleyen bir kapsamda. Sanıyorum ki, insanın o çaresizlikler, yoksunluklar, yoksulluklar, acılar içerisindeki o "dar, tabut gibi alanda" pek de olağandışı, röveşata gibi artistik hareketlere ne yer ne imkan olduğunu, bunu yapmaya çalıştığında da Mahsun'un başına gelen gibi hayat her zaman düdüğünü çalıp "tehlikeli pozisyon" ultimatomunu veriyor. Ve böylesi bir ahvalde tabuta uzanır gibi kaderine boyun eğip Masumiyet'in Bekir'i gibi usul usul yürümek zorundasındır.

Bir parantez de filmin müziklerine ayırmak farzdır, ki Baba Zula ile Yansımalar filmin yüreğimize nakşetmesinde önemli rol oynarlar. Özellikle Bab-ı Esrar çalarken ki o "ayyy" sesini her duyduğumuzda bir irkilme yaratıp yüreğimizde bir şeyler koparıp götürür.

Hülasa, Camus'un Sisifos'a kitabın sonunda söylediğini buraya uyarlamak gerekirse, Mahsun her gün o yeraltından çıkıp yukarıdaki hayatta onu bekleyen acıya; inatla umutla karşı gelip katılışıyla bize başlı başına bir ders vermektedir ve bizim de onu mutlu tahayyül etmemiz gerekiyor.

Yaşasın Karamazov!

Dosto Baba ve Karamazov Kardeşler'i.. Hakkında ne söylenebilir, nasıl söylenebilir; kitaba hakkını teslim etmek, bu müthiş deha işi eseri kendisine yaraşır bir şekilde kutsamak için... Öncelikle belirteyim ki, kitabı okuma sürecinde müthiş bir diyaloğa giriyorsunuz Dostoyevksi'yle ve onun karakterleriyle. Hatta o da yetmiyor kitabı okuduğunuz her bölüm sonunda içinizde yazmaya dair müthiş bir istek uyanıyor ama gel gör ki masa başına geçip yazmaya gelince tıkanıyor insan, böylesine insanoğlunun yaratabileceği en güzide eserin sahibi yazarla aynı uğraşı; 'yazmak uğraşını' paylaşmanın verdiği dayanılmaz ağırlığı parmaklarınızın ucunda hissediyorsunuz. Ama diğer yandan da bu eseri okuyan bir insanda sanmıyorum ki, hakkında konuşma-yazma isteği uyanmasın. Bu bir gerekliliğe dönüşüyor adeta, bende olduğu gibi. Yazmazsam beyinde uçuşan tüm o duygu-düşünceleri kısmen de olsa belli sistematiğe dökmezsem, o bir toz bulutu-kaos ortamı olarak varlığını her daim sürdürecek gibi.

 Dosto babaya düşecek ne dipnotum, ne yorum getirecek cesaretim ne de eleştirip yargılayacak cürretim var. Bunun dışında söyleceklerim de kitabın özeti durumunu göstereceğinden bir kaç yerinden aklımda kalanları tutup bunu söylemeli. Öncelikle 3 kardeş de(aslında 4, gayri-meşru Smerdyakov da vardır) birbirine o kadar zıt karakterlerde ve dünyaya çok farklı pencerelerden bakan karakterler olsa da Dosto baba tüm hepsini bir potada müthiş eritmiş. Beni özellikle Alyoşa ziyadesiyle etkiledi, onun o her durumda -bazen sinir bozucu bir saflığa kaysa da- açık olan 'kalp gözü', en tasasız-kaygısız-dünyayla barışık karakteri olarak görülse de bana göre romanda İvan'dan dahi çok arayışta olan, kimliğini arayan ve bunun sancılarını çeken karakteridir(din-ahlak, şehvet, onur ve kudsiyet gibi duygulardır ona gelgitler yaşatan) ve Dosto'nun da deyimiyle "Dünyanın kötülük dolu karanlığından sevgi aydınlığına atılan ruhunun kurtuluşunu manastırda bulmasıydı rahip olması" ve manastır onun için bir kaçıştır.

 -Diğer karakterimiz İvan ise, bana göre Dostoyevski'nin yaratmış olduğu en derinlikli karakterdir ve tek başına varoluşu simgeler -ki bendeki izleri kitabın dışına çıkıp Camus'un Meursaultu, Kafka'nın Gregor Samsası, Yusuf Atılgan'ın Aylak Adamı ve hatta ve hatta Tanpınar'ın Hayri İrdal'iyle kan bağlılıklarını sezinledim. Ve eminim ki kitabı her okuyuşumuzda ona dair yeni bir şey keşfedeceğiz. Nihilist ve ateist olan İvan'ın, iman abidesi Alyoşa'yla yaptığı konuşmadaki yaptığı din eleştirisi -"Büyük Engizisyoncu" ve öncesindeki "Başkaldırma" bölümleri müthiş çarpıcı ve sarsıcı bölümler. Dikkat çekici bir alıntı yapmak gerekirse;

 "Şu yeryüzünde herhangi bir şeyi affetmeye hakkı olan, affedebilecek olan bir kişi olsun var mıdır? Ben uyum istemiyorum. İnsanlığı sevdiğimden dolayı istemiyorum. İntikamı alınmamış acıyla bir başıma kalmayı yeğlerim. İntikamı alınmamış acıyla ve dindirilmemiş gazapla... Yanılıyor olsam bile... Ayrıca, uyum için istenen bedel çok fazla, o kapıdan girebilmek için elimizde olanların çok ötesinde. işte ben de o kapıdan giriş biletimi bir an önce geri vermek istiyorum, eğer dürüst bir insansam onu mümkün olduğunca çabuk bir şekilde geri vermem gerekir. Benim yaptığım da bu. Kabul etmediğim şey Tanrı'nın kendisi değil, Alyoşa, ben sadece son derece saygılı bir şekilde o bileti ona geri veriyorum.

    "Yalnız şu var, Tanrısız insan nasıl erdemli olabilecek? Kafamı kurcalayan soru bu işte. Çünkü o zaman kimi sevecek insanoğlu, kime minnettar olacak, kime ilahiler okuyacak? Böyle söyleyince gülüyorlar insanlar bana. 2 gecedir bunu düşündüğüm için uyuyamadığımı söylersem güler misin bana? Bu durumun insanların aklını kurcalamamasına şaşıyorum."

Dosto babanın büyüklüğü buradan gelir ki, herkesçe fuzuli ve akışı bozan bölüm olarak görülen "Rus Rahibi" bölümündeki Zosima dedenin hayat hikayesinde de İvan'ın bu tezinin müthiş bir antitezini yapar.

   " -Beni böyle heyecanla yadsımadan varlığıma gene de inandığını sezinliyorum.
    + Hiç! yüzde de bir bile inanmıyorum
    - Ama binde bir inanıyorsundur. İnanç ne denli az olursa o denli güçlüdür. İtiraf et ki, on binde bir de olsa inanıyorsun."

 Ve ilginçtir Dostoyevski öncesinde cinayeti tasarladığına herkesin emin olduğu ve işlendikten sonra da karşılaşmalarına rağmen, Mitya ile ailenin koruyucusu, iyilik timsali-akıl hocası Alyoşa'yı çok fazla yan yana getirmez. Buna karşın sürekli İvan'la irtibat halindedir Alyoşa. Bunu elimdeki şu reel bilgiyle bağdaştırmak isterim ki, Puşkin'in anması için bir araya gelen dönemin önemli Rus yazarlarının bulunduğu mekanda Dostoyevski, Karamazovlar'ın iki kahramanına atıf yaparak; "İşte Rusya'nın geleceği! Coşkun yürekli Mitya'yla, ruhu ezilmiş, saf ve bilge Alyoşa'nın kucaklaşmasındadır" demiştir.

 Cemil Meriç “Bir insanı tanımak için acılarını endişelerini beklentilerini bilmemiz lazım hiç değilse” der. Sanıyorum ki bu sözün anlamını bulduğu yer bu kitaptır. Zira Dostoyevski din, ahlak, şehvet, siyasi fikirler-ideolojiler, toplum ve onun kuralları, toplumun içinde biçimlenen insan vs. gibi konuları kahramanları üzerinden dillendirerek sizinle sohbet havası yaratır. Ve kahramanları o kadar kanlı canlı, kafada hemen parlayacak berraklıktadır ki, onların tamamen hayal ürünü olduğu düşüncesi -en azından içinde yaşadığımız çağda insan beynine yapılan haksızlık, aşağılamalarla- pek yer edinmiyor, bunda kısmen haklılık payı da vardır; tamamen olmasa da Dostoyevski karakterleri oluştururken kendi hayatından alıntılar yaptığını görürüz; 3 yaşında ölen çocuğunun ismi olan Alyoşa ismini kullanması, ve bunun şokunu/hayalkırıklığını kitabın en sağlam yan karakterlerinden olan İlyuşa'nın ölümü ve bıraktığı etkiyle vermesi, sürgün yıllarında babasını öldürmekle suçlanan bir mahkumla tanışması ve Dostoyevski'nin babasının da çalışanları tarafından öldürülmesi ile öldürüldüğü yer olan kasabanın(kitapta 1 kez geçiyor yanılmıyorsam) aynı zamanda romanın geçtiği yer olması örnek verilebilir. Aslında bu temelde bakarsak, romanın başındaki Freud yazısından da ilham alarak, kitaptaki 3 kardeş karakterin birbirinden taban tabana zıt karakterlerinin tüm özelliklerini, duygu-düşüncelerinin tamamımının kıyısında gezinmiştir Dostoyevski, çünkü buna çok benzer karakterleri diğer eserlerinde de görüyoruz(Alyoşa ile Budala'nın Prens Mişkini benzerliğiyle, Mitya ile Ezilenlerin Prensi ve kısmen Kumarbazdaki karakterin benzerliği)

Romanın temel olay örgüsünün bir cinayet üzerine kurgulanması (kısmen bunun romanın içinde emarelerini görsek de) 'olay romanı' havası verebilir fakat öyle değil. Zira Dosto'nun buradaki derdi, sıkıntısı, anlatmak istediği olaydan/cinayeti kimin işlediğinden ziyade cinayete götüren nedenler ve kaynakları, cinayeti işleyen psikolojinin arkaplanına ulaşmak ve bunun karakterlerdeki yansımalarına bakış atmaktır. Sıkı bir Dosto okuyucusu olduğumdan, bu konudaki bana en ciddi avantajı, Dosto'nun aslında romanın ta en başından okuyucuya empoze etmeye çalıştığı 'katil Mitya' algısıdır.(Gabo'nun bir eserine altbaşlık olarak verdiği 'İşleneceğini herkesin bildiği bir cinayetin öyküsü'ne çok benzer şekilde) -ki okuyucunun bu sonuca varması için kitapta çok fazla bu yönde eğilimler vardır; En basitinden cinayet sonrası 'dibe vurma kültürünü' yaşamak istercesine Gruşenka'yla alemlere girmesi..(Buradan harika bir sinema filmi karesi canlandı gözümde) Bunlara karşın gerçek kitabın bir yerindeki Mitya-Alyoşa konuşmasının satır aralarındadır. Dosto'dan çok dilim yanıp ters köşe olduğumdan bu romanda teşhisimi koymadan önce çok temkinli davrandım, hatta öyle bir noktaya vardım ki bir an Alyoşa'nın bir ara-Zosima dedenin ölümü sonrası- içine düştüğü karamsarlığın sebebi olarak 'acaba cinayette onun mu parmağı var?' sorusunu sordum kendime.

Sona yaklaşırken bir uyarı yapayım ki Dostoyevki, özellikle de bu eseri okuyan bir daha iflah olmaz. Bu eseri okumak insanın ufkunu açıyor, okuma zevki denen şeyin hazzını dibine kadar yaşatıyor ve sanki daha önce hiç kitap okumamışsın gibi böyle kitapların varlığını hatırlatıyor fakat bu pek uzun sürmeden anlaşılıyor ki, bu kitaba özgü bir durummuş. Zira Dostoyevski okumanın insana sorumluluk ve kendisine yeni bir eşik yaratma misyonu yüklediği bilinciyle kitap konusunda daha seçici davranarak William Faulkner ve Herman Hesse okumalarına girdim fakat kesinlikle tatmin etmiyor artık Dosto'dan sonrası. Onun için artık dönüp dönüp tekrar Karamazovlardan parçalar, altı çizili cümleler -ki haddinden fazla var- okuyorum.  Ahh Dosto ahh.. Yaktın bizi, pranga vurdun zihnimize. Ama yine de son bir kez;

"Yaşasın Karamazov!"